Tiếp cận những yếu tố giúp Nguyễn Ánh thành công trong việc xây dựng vương triều Nguyễn

03/06/2010 at 11:27 AM Leave a comment

Th.s. Nguyễn Hữu Hiếu*1

Trong lịch sử nước ta có hai triều đại phong kiến trị vì đất nước lâu dài, đó là triều đại nhà Hậu Lê và nhà Nguyễn .

Triều đại nhà Hậu Lê trải qua hai thời kỳ: thời kỳ Lê sơ (1428-1592), dài 99 năm; thời kỳ Lê trung hưng (1533-1788), dài 255; cộng cả hai thời kỳ là 354 năm. Triều đại nhà Nguyễn cũng trải qua hai thời kỳ: thời các chúa Nguyễn, dài 219 năm (1558-1777) và thời các vua nhà Nguyễn (1802-1945), dài 143 năm; cộng cả hai thời kỳ là 362 năm. Tuy nhiên trên thực tế, ngay từ lúc Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế (1788) thì cũng là lúc Nguyễn ánh đã khôi phục toàn bộ vùng Gia Định đến lúc chánh thức lên ngôi hoàng đế (1802), dài 14 năm. Như vậy, nhà Nguyễn là triều đại phong kiến dài nhứt trong lịch sử nước ta với 376 năm, dài hơn một số triều đại phong kiến lớn ở Trung Quốc ( nhà Minh 276 năm, nhà Thanh 267 năm).

Ng ười khai sáng triều đại các chúa Nguyễn là Nguyễn Hoàng và Nguyễn ánh là người xây dựng nên vương triều Nguyễn. Nguyễn Hoàng và Nguyễn ánh chẳng những là hai nhân vật có công lớn đối với dòng họ Nguyễn, mà còn mang lại cho lịch sử dân tộc Việt Nam những bước tiến dài đầy ấn tượng so với các triều đại trước. Nguyễn Hoàng đương đầu với họ Trịnh, mở mang phương Nam và hình thành nhà nước “Xứ Đàng Trong” không chật vật bằng Nguyễn ánh phải trải qua 25 năm (1777-1802) mới xây dựng được vương triều nhà Nguyễn quản lý toàn bộ đất nước.

Chúng ta thử tiếp cận với những yếu tố giúp Nguyễn ánh thành công trong quá trình đương đầu với Tây Sơn, để nhìn thấy những bước thăng trầm của Nguyễn ánh trong công cuộc xây dựng vương triều Nguyễn.

1. Yếu tố chủ quan:
– Phẩm chất riêng của con người Nguyễn ánh;

Chỉ tính đến thời điểm khôi phục được Gia Định (đầu năm 1789), trong khoảng

14 năm tranh đấu với Tây Sơn, bao nhiêu lần Nguyễn ánh bị đánh bật ra khỏi Nam bộ, binh tướng tan tác, phải trốn chui trốn nhủi, nhịn đói chịu khát, bản thân cũng nhiều lần thóat chết trong đường tơ kẻ tóc, phải lưu vong sang Xiêm ăn nhờ ở đậu gánh chịu nhiều nỗi nhục nhã…

Nh ưng Nguyễn ánh vẫn không vơi quyết tâm đánh trả Tây Sơn thu phục đất Gia Định, mảnh đất mà tổ tiên Nguyễn ánh dày công gầy dựng. Nguyễn ánh đã vượt qua biết bao nhiêu gian khó, bao nhiêu trở ngại để đạt được mục tiêu đã đề ra. Để ra ngoài thiên kiến chánh trị, động cơ phục thù của Nguyễn ánh, thì lòng kiên trì, quyết tâm cao độ đó thật đáng lưu ý.

* Hội Khoa học Lịch sử Đồng Tháp

Nh ưng vì kiên trì để đạt được mục tiêu, mà Nguyễn ánh đã dùng bất cứ thủ đoạn nào để đạt được; trong đó, tệ hại nhứt là việc rước mấy vạn quân Xiêm về giày xéo quê hương. Lịch sử nhiều nước cho thấy, trong đấu tranh nội bộ hay chống ngoại xâm, để thủ thắng các bên có lúc phải dựa vào ngoại viện. Nhưng hình thức ngoại viện mới là điều đáng nói. Tranh thủ ngoại giao, giúp đở võ khí phương tiện chiến tranh, can thiệp bằng binh lực…? Trong cuộc tranh chấp với Nguyễn ánh, Tây Sơn cũng tranh thủ ngoại giao với Xiêm để gây áp lực với Nguyễn ánh, đã mua võ khí của Bồ Đào Nha…

Sai lầm của Nguyễn ánh cũng như Lê Chiêu Thống sau này, vì muốn khôi phục quyền bính mà bất chấp thủ đoạn, rước ngoại bang về, là hành vi không thể tha thứ được.

Nh ưng bên cạnh cái sai lầm, trong thời gian cuộc nội chiến còn diễn ra trên đất Gia Định, Nguyễn ánh đã cho thực hiện nhiều biện pháp kinh tế, xã hội và hành chánh, mặc dù những họat động này nhằm mục tiêu củng cố sức người sức của để phục vụ chiến tranh chống Tây Sơn, nhưng đã gián tiếp làm cho tình hình kinh tế xã hội Gia Định không tồi tệ như ở Trung và Bắc Hà. Đó là điều mà Tây Sơn chưa hề làm được ở Gia Định. Và cũng chính những biện pháp này đã lôi kéo được giới điền chủ và một bộ phận lớn nông dân ngả về phía Nguyễn ánh.

– Phát động cuộc chiến phục thù lần sau cùng đúng thời cơ;

Rút kinh nghiệm trong những lần thảm bại tr ước đó, hể mỗi khi Nguyễn Huệ mang quân vào Gia Định với kỹ thuật hành quân thần tốc, bất ngờ và tập trung quân đánh vào một điểm quyết định, là chẳng những Nguyễn ánh bị đánh bật ra khỏi đất liền, mà còn bị truy nã ráo riết, phải ẩn núp hết quần đảo Côn Sơn, đến Phú Quốc…

Mâu thuẩn giữa nhãn quan chánh trị hạn hẹp của Nguyễn Nhạc với tầm nhìn xa trông rộng của thiên tài chánh trị-quân sự Nguyễn Huệ dẫn tới cuộc “nồi da xáo thịt “ở Quy Nhơn, chẳng những làm tiêu hao nhiều binh lực mà làm cho uy danh tốt đẹp, hình ảnh kiêu dũng của những người anh hùng nông dân áo vải từng bước bị xóay mòn trong tâm tưởng nhân dân và nhứt là từng lớp trí thức lúc bấy giờ, và còn tạo điều kiện cho Nguyễn ánh về nước tổ chức công cuộc phục thù trong hoàn cảnh mới.

Nắm chắc và triệt để khai thác yếu tố địa lợi và nhân hoà;

Cái ưu thế mà Nguyễn ánh có ở đất Gia Định là, ông là con cháu các chúa Nguyễn. Đối với phần lớn nhân dân Gia Định, trong thâm tâm họ ẩn chứa tình cảm sâu nặng với các chúa Nguyễn. Cho rằng có được cuộc sống sung túc, có của ăn của để là nhờ công lao của các chúa Nguyễn, nên đương nhiên là có bổn phận ủng hộ, giúp đỡ Nguyễn ánh khôi phục cơ đồ mà các chúa Nguyễn đã dày công gầy dựng trăm năm qua, theo suy nghĩ đơn giản “ơn đền oán trả”, “ăn trái nhớ kẻ trồng cây” mới hợp đạo nghĩa ở đời. Trạng huống tâm lý này tồn tại đến đầu thế kỷ XX đã được cụ Phan Bội Châu vận dụng đưa Cường Để làm hội chủ Duy Tân hội vận động Đông Du rất có hiệu quả. Cho nên chúng ta không gi khó hiểu khi thấy có nhiều điền chủ và cả nông dân Gia Định ủng hộ Nguyễn ánh.

Nguyễn ánh triệt để khai thác yếu tố này để vừa vận động, vừa o ép nhân dân góp của góp sức xây dựng lực lượng. Cho nên ta thấy có lúc lực lượng Nguyễn ánh bị Tây Sơn đánh gần như tan rã hoàn toàn, nhưng chỉ một thời gian ngắn sau đó lại hồi phục nhanh chóng. Đồng thời cũng phải thừa nhận rằng, Nguyễn ánh đã khôn khéo đưa ra hàng lọat chủ trương bồi dưỡng, khoan dung sức dân, để lôi kéo dân chúng về phía mình. Do đó, ngay cả trong lúc còn lưu vong, lợi dụng sự quản lý lỏng lẻo, yếu kém của Đông Định Vương Nguyễn Lữ, Nguyễn ánh cho người xây dựng cơ sở vẫn được nhiều người ủng hộ.

Một điều đáng l ưu ý là trong 13 năm nội chiến, có lúc Nguyễn ánh làm chủ đất Gia Định một thời gian khá dài, tới 4 năm 4 tháng; từ tháng 11 năm Đinh dậu (1777) đến tháng 3 năm Nhâm dần (1782). Trong thời gian này, Nguyễn ánh đã tổ chức và củng cố chánh quyền từ trung tâm Sài Gòn (trị sở của phủ Gia Định) xuống tận xã thôn. Phủ Gia Định gồm 4 dinh ( Trấn Biên, Phiên Trấn, Trường Đồn, Long Hồ) và một trấn (Hà Tiên), ở mỗi dinh và trấn, Nguyễn ánh đặt các chức quan: Lưu thủ, Cai bạ, Ký lục để trông coi việc cai trị. Lúc bấy giờ dân cư còn thưa thớt, nên dưới mỗi dinh và trấn chỉ có một huyện. Dưới huyện là các tổng; dưới tổng là các thôn hoặc xã. Nói một cách cụ thể hơn, trong thời gian này tiếp tục hoàn thiện một bước nữa công cuộc khai hoang của các chúa Nguyễn bị bỏ dở, có tác động tâm lý sâu sắc đối với nhân dân Gia Định trong cuộc nội chiến.

Đến cuối thể kỷ XVIII, đất Gia Định sau hơn một trăm năm khai phá, dù diện tích được đưa vào sản xuất nông nghiệp chưa phải là nhiều, nhưng đất đai mầu mỡ, nguồn lợi tự nhiên hết sức phong phú đã sớm làm xuất hiện nền kinh tế hàng hóa trên vùng đất mới này. Nơi đây là nguồn cung cấp vật lực, tài lực dồi dào cho ai làm chủ được nó. Nguyễn ánh triệt để khai thác yếu tố nhân tâm để qua đó sử dụng được kho tàng vật lực phong phú này.

Chiếm giữ Gia Định, Nguyễn ánh vừa làm chủ được nguồn lương thực, vừa phong toả được sự tiếp tế từ Gia Định cho Quy Nhơn.
– Thoát khỏi âm mưu Thiên chúa hóa chánh quyền:
Dù nhỏ tuổi rất nhiều và chịu ơn sâu nặng với Ba-đa-lộc, nhưng Nguyễn ánh vẫn kiên trì đấu tranh bảo vệ văn hóa truyền thống của dân tộc, chống lại âm mưu, thủ đoạn cải giáo của Ba-đa-lộc. Kể cả khi hoàng thái tử Cảnh (theo đạo Thiên chúa) qua đời, thà để chịu mang tiếng bỏ trưởng lập thứ, Nguyễn ánh vẫn phong cho hoàng tử Đảm (Minh Mạng sau này) làm thái tử, chớ không để ngôi thái tử rơi tay con của hoàng tử Cảnh (theo đạo Thiên chúa).

2. Yếu tố khách quan:
– Hoàn cảnh x∙ hội Gia Định:

Khi quân Tây Sơn vào Gia Định truy kích chú cháu Nguyễn Ph ước Thuần và Nguyễn Phước Dương (Nguyễn ánh mới 14 tuổi, cũng có mặt), thì tình hình kinh tế-xã hội ở đây lúc bấy giờ, tức sau trên dưới 200 năm nằm dưới sự khai thác và quản lý của các chúa Nguyễn, đã đạt đến đỉnh cao nhứt trong cả nước, do sớm hình thành và phát triển nền kinh tế hàng hoá tiền tư bản; nó vừa là kết quả, vừa động lực hữu hiệu cho sự phát triển kinh tế-xã hội-văn hoá vùng. Trong vòng hai thế kỷ, những cư dân người Việt cùng các dân tộc khác, như Khmer, Hoa, Chăm…đã tạo nên một phức thể văn hoá nông nghiệp1 ở Nam bộ với những quan hệ giao lưu, trao đổi hàng hoá khá sớm. Có ý kiến cho rằng, đó là thời kỳ người Việt ở Đàng Trong tiến vào đồng bằng Nam bộ, văn hoá Việt Nam đã đạt tới trình độ phát triển cao hơn so với thời đại Lý-Trần và cả nhà Lê trước đây2.

Thế lực của Nguyễn ánh ở đây không phải là sức mạnh quân sự, mà chính là cấu trúc xã hội Gia Định, nó được hình thành trên cơ sở sự giàu mạnh của từng lớp điền chủ mới nặng ân tình với họ Nguyễn và thương nhân người Hoa. Mâu thuẩn giữa nông dân và địa chủ chưa đến độ gay gắt như ở miền Trung, xuất phát điểm của phong trào Tây Sơn. Nói là quản lý Gia Định, nhưng quan tướng Tây Sơn không nắm được các đối tượng này, không đủ năng lực phá vỡ một cấu trúc xã hội đã được hình thành hơn một trăm năm qua, trong một thời gian ngắn, để hình thành cơ cấu xã hội mới. Cấu trúc xã hội Gia Định vào cuối thế kỷ XVIII như đã trình bày ở trên, không giống như ở Bắc Hà hay vùng Thuận Quảng. Nó không còn một xã hội thuần nông tự cung tự cấp, mà đã phát triển với nền kinh tế hàng hóa-tiền tệ, dù không tái sản xuất.

Mỗi lần đại quân Tây sơn đánh vào chỉ tiêu diệt đ ược lực lương quân sự của Nguyễn ánh, tàn phá phần nào cơ sở vật chất (thu gom lúa gạo, đốt phá, tháo dở các công trình lớn ở cù lao Phố, Chợ Lớn, Mỹ Tho… lấy vật tư chở về Quy Nhơn), chớ chánh quyền Nguyễn Lữ chưa hề có động thái gì nhằm làm thay đổi cơ cấu xã hội Gia Định, cơ sở tồn tại và phục hưng của Nguyễn ánh. Tác giả “Phong trào Tây Sơn và anh hùng dân tộc Quang Trung”3 nhận xét rất chính xác, khi viết: ” Thực là nguy hiểm khi Nguyễn Nhạc cho rằng kẻ thù ở phía Nam chỉ là cá nhân Nguyến ánh và một số tướng tá, mà không thấy rằng mầm móng tai hoạ ấy là cả một từng lớp địa chủ đông đảo ở Gia Định là chỗ dựa của ánh.

“Thực ra mấy lần quân Tây Sơn kéo vào chỉ đánh quân lính của Nguyễn ánh và những tay chân trực tiếp, sau đó không hề đụng chạm đến tình hình kinh tế, xã hội ở Gia Định. Do vậy, hễ túng thế thì Nguyễn ánh bỏ chạy, nhưng tạm yên thì ông ta lại quay về Gia Định như về nhà của mình vậy”.

– Từ chỗ đánh giá sai lầm vai trò Nam bộ trong lịch sử dẫn đến việc quản lý Gia Định lỏng lẻo của chánh quyền Tây Sơn.
Có lẽ Nguyễn Nhạc và ngay cả Nguyễn Huệ xem Gia Định chỉ là vấn đề thuần túy quân sự, hay chỉ là một kho lương thực.

1 Nguyễn Công Bình, Một số đặc điểm xuất phát của Miền Nam đi lên chủ nghĩa xã hội. Viện KHXH tại TP. HCM. Miền Nam trong sự nghiệp đổi mới của cả nước. Nxb KHXH, Hà Nội, 1990, tr. 23.
2 Cao Tự Thanh, Nho giáo ở Gia Định, Nxb.TP. HCM, 1996, tr.235.
3 Nguyễn Phan Quang: Phong trào Tây Sơn và anh hùng dân tộc Nguyến Huệ, Nxb TP. HCM, 2006, tr.60-61

Nếu không thì tại sao bốn lần đánh thắng Nguyễn ánh, Nguyễn Huệ đều vội vàng mang ngay đại quân trở về Quy Nhơn, không ở lại hoặc cử người có năng lực ở lại Gia Định tổ chức lại sản xuất và xây dựng bộ máy chánh quyền?

Sài Gòn là trung tâm quyền lực ở Gia Định, ai chiếm đ ược nơi đây, xem như làm chủ cả Nam bộ, và trong 13 năm nội chiến Tây Sơn-Nguyễn ánh (1777-1789), hai chánh quyền Tây Sơn và Nguyễn ánh tồn tại đan xen nhau. Tây Sơn chỉ thật sự nắm quyền ở Gia Định gần 7 năm; thời gian còn lại là 5 năm do Nguyễn ánh cai quản và tình trạng không có chánh quyền là trên một năm.

Trong thời gian 7 năm làm chủ đất Gia Định, với 4 lần gián đọan, giai đoạn cầm quyền dài nhứt là 5 năm 6 tháng và ngắn là từ 3 đến 5 tháng. Với điều kiện thời gian vừa ngắn vưà gián đoạn như thế thì chánh quyền Tây Sơn không thể nào tổ chức hành chánh cai trị bền vững để thực thi chánh sách xã hội-kinh tế được. Đó là chưa nói tới tư chất của người lãnh đạo. Trong ba anh em Tây Sơn, Nguyễn Lữ là người bình thường, lại có thể là một thầy tu (trong một số thư từ của giáo sĩ phương Tây, thường goị Nguyễn Nhạc là “Chúa Tây Sơn”, Nguyễn Lữ là “Thầy Tư Lữ” còn Nguyễn Huệ là “Đức Ông Tám”), nên khi được Nguyễn Nhạc phong làm Tiết chế (1778), rồi Đông Định vương (1786); Nguyễn Lữ là người thường “lấy việc sửa mình, thương người làm gốc, còn giàu sang, thua được là chuyện ngoài thân” 1 .

Tr ước khi Nguyễn Lữ chánh thức được phong làm Đông Định vương, nắm quyền cai trị Gia Định, vùng này lần lượt được cai quản bởi Tổng đốc Chu (Châu) trong hai tháng ( từ tháng 10/1777), hàng tướng Đỗ Nhàn Trập (em Đỗ Thanh Nhân) trong ba tháng (từ tháng 5/1782) . Sau khi đánh tan quân Xiêm, Gia Định do phò mã Trương Văn Đa (từ tháng 8/1783) cai quản hơn một năm. Từ tháng 5/1785 Đô úy Đặng Văn Trấn thay thế Trương Văn Đa, cai quản Gia Định lâu hơn, có chỉnh trang lại Sài Gòn, đào kinh Tranh Giang (xuyên qua Đồng Tháp Mười), như đã trình bày ở trên. Khi cuộc tranh giành quyền lực giữa anh em Tây Sơn nổ ra, theo lệnh Nguyễn Nhạc, Đặng Văn Trấn trao Gia Định cho Tham đốc Trần Tú vào tháng 5/1787, về Quy Nhơn. Sau đó, Đông định vương Nguyễn Lữ có Thái phó Phạm Văn Tham làm phụ chính vào cai trị Gia Định. Đến tháng 9, rơi vào kế ly gián của Nguyễn ánh, Nguyễn Lữ bỏ Gia Định chạy về Quy Nhơn, rồi bịnh chết; và đến tháng 9 năm sau 1788, Nguyễn ánh chiếm được Sài Gòn, chấm dứt chánh quyền Tây Sơn trên đất Gia Định.

Những giai đoạn làm chủ Gia Định, 3 tháng, 5 tháng, 8 tháng, chắc Tây Sơn chưa có đủ thời gian củng cố chánh quyền ở trung tâm ở Sài Gòn, thì làm sao có thời gian thay đổi hay hủy bỏ chánh quyền cơ sở của Nguyễn ánh. Để ổn định xã hội trước mắt Tây Sơn không còn cách nào khác hơn là tiếp tục phải sử dụng chánh quyền cơ sở cũ của Nguyễn ánh.

1 Qúach Tấn-Qúach Giao: Sđd, tr.131.

Nh ư thế, phải chăng chánh quyền Tây Sơn chỉ quản lý Sài Gòn và các thị tứ đông dân, còn vùng nông thôn hẻo lánh, rừng rậm thì thả nổi mặc cho đám tàn binh Nguyễn ánh mai phục chờ cơ hội.

Còn trong một thời gian dài 5 năm 6 tháng từ tháng 2 năm Quý Mão đến tháng 8 năm Mậu thân (1788), ngoài một số họat động chỉnh trang Sài Gòn, chúng ta chưa tìm thấy tư liệu nào ghi chép về hoạt động kinh tế-xã hội của Tây Sơn trong thời gian này, ngoài việc Đô úy Đặng Văn Trấn đào con kinh mới Tranh Giang (Rạch Chanh) nối liền sông Vàm Cỏ Tây với sông Bà Bèo xuyên ngang đất Ba Giồng nhằm mục đích quân sự hơn là kinh tế. Tác giả cuốn “Nhà Tây Sơn” có lý khi nhận xét: “Quân ta đánh vào quân nhà Nguyễn, nhân dân miền Nam coi là cuộc tranh giành địa vị với nhau, chớ không phải để giải phóng họ. Bởi vậy, hễ bên nào mạnh, được thì họ theo, theo trong nhất thời. Rồi ai được, ai thua, họ bàng quan tọa thị. Do đó, quân ta cứ lấy được Gia Định, rồi lại mất… Muốn giữ đất được bền lâu, thì phải làm thế nào chiếm cho được lòng dân, nhất là lòng kẻ sĩ 1.”

Sự quản lý Gia Định yếu kém của Tây Sơn còn gián tiếp thể hiện tâm lý chủ quan, coi thường kẻ thù, đánh giá quá thấp thế lực và cá nhân con người của Nguyễn ánh cùng vai trò của vùng đất mới Gia Định trong tiến trình lịch sử dân tộc của Tây Sơn.

Động thái này đ ưa Tây Sơn đến một hâụ quả không lường được mà ngay cả Nguyễn Huệ đến lúc sắp mất mới nhận ra, thì đã muộn. Đại thắng quân Thanh ít lâu, nghe tin Nguyễn ánh thu phục lại Bình Thuận, Bình Khang, Diên Khánh, thanh thế lừng lẫy, Nguyễn Huệ càng buồn thêm, bịnh ngày càng nặng thêm, cho goị Trần Quang Diêụ và các quan thân tín khác dặn rằng: ” Ta mở mang cõi đất, cả cõi Nam, nay bịnh ắt không khỏi, Thái tử tư chất hơi cao, nhưng tuổi hãy còn nhỏ, ngoài có thù nước ở Gia Định. Thái Đức (tức Nguyễn Nhạc) thì tuổi già, nhàn rổi vui chơi cầu an, không mưu tính đến việc đời sau. Khi ta chết rồi, nên trong một tháng, làm laọ thảo để chôn táng thôi. Bọn ngươi nên cùng nhau giúp Thái tử sớm thiên đến Vĩnh đô (Nghệ An), để thống chế thiên hạ. Không thế thì quân ở Gia Định ra, bọn ngươi chết không có đất mà chôn đấy 2”.

Nói chung việc quản lý Gia Định yếu kém là một thất sách lớn về chánh trị của Tây Sơn. Thất sách đó tạo điều kiện cho Nguyễn ánh trở về lập căn cứ ở Nước Xoáy làm bàn đạp chiếm Gia Định.

Nguyễn Huệ bận đối phó với việc quân Thanh xâm lược Việt Nam, Nguyễn Nhạc bỏ rơi Gia Định.

Lúc Nguyễn ánh trở về chiếm được phân nửa Gia Định và lấy Nước Xoáy-Tân Long (Sa Đéc) làm căn cứ ( tháng 10/ 1788) cũng là lúc nhà Mãn Thanh chuẩn bị xua 50 vạn quân tràn qua biên giới Vịêt Trung xâm lược Bắc Hà. Nguyễn Huệ đang ở Phú Xuân phải tập trung tăng cường binh lực, lên kế hoạch hành quân đối phó quân xâm lược nhà Thanh, một vấn đề trọng đại và cấp bách, nên Nguyễn ánh có cơ hội đánh chiếm Gia Định.

1 Quách Tấn – Quách Giao: Nhà Tây Sơn, TTVH Nghiã Bình, 1988, tr. 2 Quốc Sử qúan :Đại Nam liệt truyên. Tập 2, Nxb Thuận Hóa-Huế 1997,tr.560.

Khi Nguyễn ánh về khôi phục Gia Định, Nguyễn Nhạc kề một bên, chẳng những không chi viện cho Nguyễn Lữ mà còn điều Đặng Văn Trấn về Quy Nhơn, để một mình Phạm Văn Tham chiến đấu đơn độc, cuối cùng phải đầu hàng Nguyễn ánh.

Tình trạng cát cứ của nhà nước Tây Sơn.

Đây là nguyên nhân bao trùm, khiến cho nhà Tây Sơn chẳng thất bại tr ước Nguyễn ánh mà còn để cho Nguyễn ánh thay thế vai trò lịch sử thống nhứt đất nước của mình.

Quá trình phong kiến hóa nhà n ước Tây Sơn bắt đầu diễn ra ngay vào lúc Tây Sơn sắp thực hiện xong sứ mạng thống nhứt đất nước. Ngay sau khi vừa tiêu diệt được thế lực phong kiến của họ Trịnh ở Đàng Ngoài (1786), công cuộc thống nhứt đất nước chỉ còn tiêu diệt thế lực của Nguyễn ánh ở Gia Định nữa là xong; lực lượng Tây Sơn lại bắt đầu phân hóa theo xu hướng phong kiến cát cứ, phân chia đất đai và quyền lực, điều mà họ đấu tranh suốt hơn mười năm mới xóa bỏ được. Rồi tiếp liền theo đó là cuộc tranh chấp quân sự đáng tiếc xảy ra giữa anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ làm tổn hao oan uổng biết bao nhiêu sinh mạng. Biến cố này dẫn đến việc hàng loạt phú hào ở Gia Định nổi lên theo Nguyễn ánh, có cả một số tướng tài của Tây Sơn, như Nguyễn Văn Trương (của Nguyễn Nhạc), Nguyễn Đằng Vân, Nguyễn Văn Duệ (của Nguyễn Huệ) đầu hàng Nguyễn ánh và Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm… ra mặt phản bội Nguyễn Huệ, có cả một số nhân sĩ Bắc Hà trốn vào Gia Định theo Nguyễn ánh. Tây Sơn lúc bấy giờ là Nguyễn Nhạc ở miền Trung, Nguyễn Huệ ở miền Bắc chỉ là một thế lực phong kiến như Nguyễn ánh ở miền Nam.

Chính vì tình trạng phân quyền cát cứ này làm cho Quang Trung không tiến hành trấn áp Nguyễn ánh ngay sau khi chiến thắng 50 vạn quân Thanh, vì e ngại lực lượng của Nguyễn Nhạc ở Quy Nhơn có thể đánh úp sau lưng. Quy Nhơn vô tình biến thành rào chắn cho Gia Định giúp Nguyễn ánh có điều kiện khôi phục kinh tế và phát triển binh lực.

Cũng có ý kiến cho rằng chính cái chết của Quang Trung mới là nguyên nhân, điều kiện chủ yếu giúp Nguyễn ánh đi đến thắng lợi cuối cùng. Sự qua đời của Quang Trung là một hiện tượng ngẫu nhiên. Dù cho vua Quang Trung qua đời đột ngột, nhưng nếu nhà nước Tây Sơn là một nhà nước phong kiến thống nhứt, không có sự phân chia quyền lực, chắc chắn Tây Sơn theo kế hoạch do Quang Trung vạch sẵn cũng thừa sức đánh đuổi Nguyễn ánh ra khỏi Gia Định, làm sao Nguyễn ánh có cơ hội đánh chiếm cả nước! Đằng này sau khi Quang Trung qua đời, con vua Quang Trung, Cảnh Thịnh không lo tiêu diệt Nguyễn ánh mà lại tập trung binh lực bức hiếp Thái Đức hoàng đế Nguyễn Nhạc, rồi giải tán triều đình trung ương ở Qui Nhơn, chỉ cho duy trì “tiểu triều” Nguyễn Bảo, ăn lộc huyện Phù Ly.

Nh ư vậy, dù cái chết của Quang Trung là một nguyên nhân quan trọng tạo thắng lợi của Nguyễn ánh, nhưng trùm lên trên đó vẫn chính là tình trạng cát cứ của nhà nước Tây Sơn, là tình trạng thoái hóa biến chất của phong trào Tây Sơn; phong trào Tây Sơn không còn là phong trào cách mạng mà chỉ là phong trào nông dân đơn thuần mới là nguyên nhân của mọi nguyên nhân. Đầu mối của vấn đề là ở đây, mà trước hết là sự chia rẽ giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ lên đến cao điểm phải giải quyết bằng quân sự, tạo điều kiện tốt cho Nguyễn ánh từ Xiêm về lập căn cứ ở Long Hưng-Sa Đéc… Nếu Long Hưng là căn cứ giúp Nguyễn ánh thu phục được đất Gia Định, thì Gia Định trở thành bàn đạp giúp Nguyễn ánh thu phục cả giang sơn Việt Nam về một mối, cơ sở khai sáng vương triều Nguyễn.

Entry filed under: Kỷ yếu hội thảo. Tags: .

MỘT SỐ DẤU ẤN VÀ GIAI THOẠI VỀ NGUYỄN ÁNH TRÊN VÙNG ĐẤT PHƯƠNG NAM ĐÓNG GÓP CỦA MỘT CÔNG NỮ HỌ NGUYỄN VÀO CÔNG CUỘC MỞ ĐẤT PHƯƠNG NAM TRONG THẾ KỶ XVII

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


NIKKI

June 2010
M T W T F S S
« May    
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930  

Đường link đến Facebook

RSS Huy Minh

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS Huy Đức

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS Mr. Do

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS Trương Duy Nhất

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS Nguyễn Xuân Diện

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS Hương Trà

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

Recent Comments

bhanh8 on CHÚA NGUYỄN VÀ VƯƠNG TRIỀU NGU…
minhphuong on Cây tre
minhphuong on Cây tre
tay on ĐIẾU HÀ TÂY TỈNH
thuy on Cây tre

Liên Hiệp Quốc

free counters

Bạn là ai? Bạn từ đâu tới?

Thống kê

wordpress blog stats

Khách đến chơi nhà


%d bloggers like this: